Bazen tiyatroya gidersin ve oyuncuların söyledikleri cümlelerin daha önce defalarca prova edildiğini bilirsin. Replikler bellidir, hikâye bellidir, sonu bellidir. Ama bir de öyle bir tiyatro var ki… sahneye çıkan oyuncuların hiçbir şeyden haberi yoktur. Seyirci bir kelime söyler, bir mekân verir ya da bir ilişki önerir ve oyun başlar. İşte bu büyülü alanın adı: doğaçlama tiyatro.

Son zamanlarda benim de sık sık izlemeye gittiğim ve gerçekten çok keyif aldığım bir alan. Özellikle İstanbul’da bu işin çok aktif bir sahnesi var. Benim favorim ise Manik Doğaçlama ekibi. Her oyunda başka bir hikâyeye tanıklık etmek, bazen kahkahadan kırılmak bazen de “bu nasıl akıllarına geldi?” diye hayran kalmak gerçekten ayrı bir deneyim.

Peki doğaçlama tiyatro tam olarak nedir? Nereden geliyor, nereye gidiyor ve insanın hayatına ne katıyor?

Doğaçlama Tiyatro Nedir?

En basit haliyle doğaçlama tiyatro, önceden yazılmış bir metne bağlı kalmadan, o anda yaratılan sahnelerden oluşan tiyatro demek. Oyuncular sahneye çıkar ve seyirciden gelen önerilerle hikâyeyi anlık olarak kurmaya başlarlar.

Bir seyirci “uzay gemisinde geçen bir düğün” diyebilir.
Başka biri “gelin aslında bir robot olsun” diyebilir.

Ve bir anda sahnede:

• Robot gelin
• panikleyen damat
• yanlışlıkla dünyayı yok etmeye hazırlanan kayınvalide

…gibi tamamen spontane bir hikâye ortaya çıkar.

Bu spontane yapı doğaçlama tiyatroyu çok özel kılıyor. Çünkü aynı oyun bir daha asla aynı şekilde oynanmıyor.

Kökleri Nereden Geliyor?

Doğaçlama tiyatronun kökleri aslında oldukça eski. Modern anlamdaki doğaçlama tiyatronun öncüsü kabul edilen yapı ise 16. yüzyıldaki Commedia dell’arte.

İtalya’da ortaya çıkan bu gelenekte oyuncular:

• sabit karakter tipleri kullanır
• kaba bir hikâye iskeletine sahip olur
• ama diyalogları ve birçok sahneyi doğaçlama yaratırdı

Yani bugünkü doğaçlama tiyatronun DNA’sı o dönemden geliyor.

Modern doğaçlama tiyatro ise özellikle 20. yüzyılda gelişti. Bu gelişimde en önemli isimlerden biri Viola Spolin. Spolin, oyuncuların spontanlıklarını geliştirmek için tiyatro oyunları ve egzersizleri geliştirdi. Bugün dünyada kullanılan birçok doğaçlama egzersizi onun çalışmalarına dayanıyor.

Türkiye’de Doğaçlama

Türkiye’de doğaçlama tiyatronun popülerleşmesi özellikle son 20–25 yılda oldu. Televizyon programlarının da etkisiyle insanlar bu formatla daha fazla tanıştı.

Bugün İstanbul’da birçok ekip ve okul var. Atölyeler, açık sahneler, format gösterileri… Kısacası oldukça canlı bir ekosistem.

Seyirci açısından da çok keyifli bir deneyim çünkü:

• seyirci oyunun parçası oluyor
• öneriler veriyor
• bazen sahneye bile çıkabiliyor

Bu yüzden doğaçlama tiyatro izlemek, klasik tiyatro izlemekten biraz daha interaktif bir deneyim.

İnsan Doğaçlamadan Ne Alır?

Doğaçlama tiyatro sadece sahnedeki oyuncular için değil, izleyenler için de çok ilginç bir alan.

Çünkü doğaçlama aslında hayatın küçük bir modeli gibi.

Oyuncuların temel prensiplerinden biri vardır:
“Evet, ve…” (Yes, and)

Yani sahnede biri bir şey söylediğinde onu reddetmezsin.
Onu kabul eder ve üzerine bir şey eklersin.

Bu yaklaşım sahnenin dışında da çok işe yarayan bir bakış açısı.

Doğaçlama izledikçe ya da yapan insanlarla konuştukça şunu fark ediyorsun:

• spontane düşünme gelişiyor
• hata yapma korkusu azalıyor
• yaratıcılık artıyor
• iletişim becerisi güçleniyor

Kısacası doğaçlama biraz da “rahatlama sanatı.”

Peki Eğitim Alınırsa Ne Olur?

Birçok insan doğaçlama tiyatroyu izledikten sonra şu soruyu soruyor:

“Ben de yapabilir miyim?”

Cevap: Evet. Ve çoğu insanın sandığından daha kolay.

Doğaçlama eğitimleri genelde şunları içerir:

• sahne oyunları
• spontane hikâye kurma
• karakter yaratma
• ekip çalışması
• dinleme ve tepki verme egzersizleri

İlginç olan şu: Doğaçlama kurslarına katılan herkes oyuncu olmak istemiyor.

Birçok kişi için bu eğitimler:

• özgüven geliştirmek
• sosyal çevre edinmek
• yaratıcılığı açmak
• stres atmak

için bir araç oluyor.

Ve çoğu kişi şunu söylüyor:
“Ben bunu neden daha önce denemedim?”

Nereye Gidiyor Bu İş?

Dünya genelinde doğaçlama tiyatro giderek büyüyen bir alan. Artık sadece tiyatro sahnesinde değil:

• şirket eğitimlerinde
• liderlik atölyelerinde
• yaratıcılık eğitimlerinde
• hatta terapi çalışmalarında bile kullanılıyor.

Çünkü doğaçlama temelde şunu öğretiyor:

Belirsizlikten korkmamak.

Ve günümüz dünyasında bundan daha değerli bir beceri var mı, emin değilim.

Doğaçlama tiyatro izlemek benim için şu an küçük bir ritüel gibi. Gittiğim her oyunda şunu hissediyorum:

Sahnede sadece bir hikâye kurulmaz.
Aynı zamanda bir cesaret gösterisi yapılır.

Oyuncular sahneye çıkar ve şunu kabul eder:
“Ne olacağını bilmiyoruz ama birlikte keşfedeceğiz.”

Belki de doğaçlama tiyatronun büyüsü tam olarak burada.

Hayat gibi.