Bazen çok basit görünen bir soru insanı rahatsız edecek kadar karmaşık yerlere götürebiliyor. Benim için o sorulardan biri şu:

“Herkesin izlemek isteyeceği bir film yapmak mümkün mü?”

İlk bakışta cevabı kolay gibi görünüyor. Tabii ki mümkün değil. İnsanlar farklı. Zevkler farklı. Kültürler farklı.

Ama mesele bu kadar basit olsaydı bu yazıyı yazmazdım.

Çünkü insanlık tarihi boyunca sanatın büyük kısmı aslında tam olarak bunu denemekten ibaret:
mümkün olduğunca çok insana dokunmak.

Tabii bazen sonuç biraz komik olabiliyor.

Evrensel Beğeni Diye Bir Şey Yok

Psikoloji literatürü bu konuda oldukça net. İnsanların estetik tercihleri; kültür, yaş, kişilik özellikleri ve hatta içinde bulundukları ruh hali gibi birçok faktörden etkileniyor.

Örneğin 2013 yılında Cambridge Üniversitesi’nde yapılan bir araştırma, insanların sanat ve hikâye tercihlerini belirleyen en güçlü faktörlerden birinin kişilik tipleri olduğunu ortaya koydu. Açık fikirli bireyler daha deneysel ve karmaşık anlatıları severken, daha geleneksel kişilik yapısına sahip bireyler tanıdık ve güvenli hikâyelere yöneliyor.

Yani kısaca:

Birinin başyapıt dediği şey başka biri için
“çok sıkıcı” olabilir.

Bu noktada sinema tarihinin en büyük başarılarından bazıları bile aslında herkese hitap etmiyor.

Mesela Titanic.
Dünya çapında milyarlarca dolar kazandı. Kültürel bir fenomene dönüştü.

Ama hâlâ internette şöyle yorumlar görebilirsiniz:

“Üç saat boyunca iki insanın kapı üzerinde tartışmasını izledik.”

Haksız da sayılmazlar. Biraz.

Evrensel Hikâye Denemeleri

Hollywood aslında yıllardır aynı deneyin peşinde.

“Evrensel film” yapma deneyi.

Formül aşağı yukarı şöyle:

• Evrensel bir tema (aşk, aile, fedakârlık)
• Büyük görsel ölçek
• Basit ama duygusal hikâye
• Kültürel bariyerleri aşan karakterler

Bu formül bazen gerçekten çalışıyor.

Örneğin The Lion King.

Çocuklar için renkli bir animasyon.
Yetişkinler için Shakespeare tarzı bir trajedi.

Yani film aslında iki farklı izleyici kitlesine aynı anda hitap ediyor.

Hollywood’un bu konuda bir diğer stratejisi ise evrensel aksiyon. Patlamalar, kovalamacalar, dev savaşlar.

Çünkü fizik kuralları evrensel.

Bir bina patladığında dünyanın neresinde olursanız olun patlıyor.

Bu yüzden Avengers: Endgame gibi filmler küresel ölçekte dev başarılar elde edebiliyor.

Ama yine de herkes sevmiyor.

Evet, bazı insanlar gerçekten üç saat boyunca süper kahramanların birbirine lazer atmasını izlemek istemiyor.

Şok edici bir gerçek.

İnsan Beyni Neden Aynı Şeyi Sevmiyor?

Burada işin nörobilim tarafı devreye giriyor.

Araştırmalar insanların hikâyelere verdiği tepkinin büyük ölçüde dopamin ve empati mekanizmalarıyla ilişkili olduğunu gösteriyor.

Bir izleyici bir karakterle bağ kurduğunda beyninde empati ağları aktifleşiyor. Ama aynı karakter başka bir izleyici için hiçbir şey ifade etmeyebilir.

Çünkü:

• farklı hayat deneyimleri
• farklı değer sistemleri
• farklı korkular
• farklı hayaller

İnsan beyni hikâyeleri kendi yaşamının filtresinden geçirerek anlamlandırıyor.

Bu da tek bir hikâyenin herkeste aynı etkiyi yaratmasını neredeyse imkânsız hale getiriyor.

Peki O Zaman Büyük Filmler Nasıl Çalışıyor?

Burada ilginç bir strateji var.

Gerçekten büyük filmler herkese hitap etmeye çalışmaz.

Onun yerine çok sayıda farklı kitleye aynı anda küçük şeyler sunarlar.

Bir film aynı anda:

• romantik bir hikâye
• aksiyon
• komedi
• dram
• nostalji

içerebilir.

Bu biraz şu duruma benziyor:

Bir restoran menüsünde her şey var.

Pizza da var. Sushi de var. Tatlı da var.

Sonuç olarak herkes bir şey buluyor.

Tabii bu yaklaşımın bir yan etkisi de var.

Bazen ortaya çıkan şey biraz…

nasıl desem…

çok pahalı ama ortalama bir çorba gibi olabiliyor.

Belki Yanlış Soruyu Soruyoruz

Belki de asıl mesele herkesin izlemek isteyeceği bir film yapmak değil.

Çünkü böyle bir şey muhtemelen hiçbir zaman olmayacak.

Belki daha doğru soru şu:

Bir hikâye ne kadar farklı insanın hayatına dokunabilir?

Sinema tarihinin gerçekten unutulmaz filmleri genelde bu yolu seçiyor.

Herkese hitap etmeye çalışmak yerine
çok güçlü bir şey anlatıyorlar.

Ve sonra ilginç bir şey oluyor.

O güçlü hikâye beklenmedik şekilde milyonlarca insana ulaşıyor.

Yani ironik bir şekilde:

Herkes için film yapmaya çalıştığınızda
kimseyi tam yakalayamayabilirsiniz.

Ama gerçekten bir şey söylemeye çalıştığınızda
bir anda herkes dinlemeye başlayabilir.

Tabii bu da kesin bir kural değil.

Sonuçta bu sinema.

Ve sinemada kesin olan tek şey şu:

Kimse gelecekte hangi filmin kült olacağını gerçekten bilmiyor.

Ama Hollywood her yıl bunu bildiğini düşünerek
300 milyon dolarlık filmler yapmaya devam ediyor.

Ve ben de bunu izleyip düşünmeye devam ediyorum:

Belki de herkesin izlemek isteyeceği film diye bir şey yoktur.

Ama onu aramak yine de oldukça eğlenceli bir deney.

Bazen pahalı.
Bazen saçma.
Ama kesinlikle ilginç.